Ата-аналарға ҰБТ-ке дайындалуда ұсынылатын кеңестер:

Балаларыңызға сынаққа тиімді дайындалуда көмек көрсету үшін келесі кеңестерге назар аударыңыз:

•Балаңызға түсіністікпен қарап, жақын болуға, сөйлесуге тырысыңыз. Сынамаңыз. Ұрыспаңыз;

•Үйде дайындалу үшін балаңызға ыңғайлы жұмыс орнын жасаңыздар. Сіздің балаңыз дайындалған кезде, ешкім оған бөгет жасамасын;

•Балаңызды ҰБТ-ға дайындалу әдістемесімен таныстырыңыз. Пәндер бойынша тестік  тапсырмалардың әр түрлі нұсқаларын жаттықтырыңыз. Өйткені тестілеу балаңызға таныс ауызша мен жазбаша емтихандардан өзгеше;

•Тестік тапсырмаларды орындаған кезде балаңызға уақытты дұрыс бөлуді үйретіңіздер. Егер балаңызда сағат болмаса, емтиханға барар алдында оған сағатты беріңіз;

•Балаңызды ешкімнің баласымен салыстырмаңыз !!! мадақтап, олардың өзіне-өзі сенімін жоғарлатыңыз;

•Балаңыздың емтихандарға дайындалудың күнтізбесін бақылаңыздар. Сонша ауыртпалық түсіртпеңіз;

•Балаңыздың ішетін тамағына көңіл аударыңыз. Балық, ірімшік, жаңғақ, курага және т.с.с. бас миының жұмысын белсендіреді;

•ҰБТ-ның алдында балаңыз толымды демалу үшін жағымды жағдай жасаңыздар. Өйткені ол жақсы ұйықтап, демалу қажет;

•ҰБТ-дан кейін балаңызды сынға алмаңыздар және оған ашу байқатпаңыз;

Есіңізде болсын: ең бастысы және негізгісі – балаңызда ҰБТ-мен, МАБ-пен байланысты қобалжу деңгейін төмендету керек және оларға  дайындалу үшін қажетті жағдайлар туғызу қажет!

Ұлттық бірыңғай тестілеу және Мемлекеттік аралық бақылау алдындағы дайындық жүргізудің психологиялық аспектілері

 

«Күшіне сенген адам ғана мақсатына
жете алады»  Л.Фейервах

 Мақсаты:  

•МАБ-қа және ҰБТ-ге дайындау кезінде оқушыларды өзінің мінез құлқын және эмоцияларын басқара алуына үйрету,өзін-өзі бағалау деңгейін жоғарылату, қобалжу сезімдерімен күресе білуге үйрету.

•МАБ-қа және ҰБТ-ге дайындық кезінде ата-аналар мен ұстаздардың оқушыларға қандай көмек көрсету әдістері және кеңестері туралы ақпарат беру.

Міндеттер:  

•Оқушыларда қобалжуға байланысты туатын жеке даралық реакциялар туралы түсінік беру және оны жеңуге болатын мүмкіндіктер мен әдістерді ұсыну;

•Эмоционалдық күйзеліс сезімінен арылуға көмектесетін әдістермен таныстыру;

•Стресс, оның түрлерімен теориялық жағынан таныстыру;


  

Қазіргі заманның талаптары тек ересектердің психикасына емес, сонымен қатар балалардың психикасына да үлкен әсерін тигізеді. Стрестік жағдайларға кейде ересектер төтеп бере алмаса, онда психикасы толық құрылмаған балалар жайлы не айта аламыз? Соңғы кездері мектепте емтихан, сынақ, тест күнделікті үйреншікті нәрсеге айналған. Оқушылар бастауыш буыннан бастап, мектеп бітіргенше әртүрлі сынақтардан өтеді. Осындай сынақтардың бірі ол – ҰБТ және МАБ болып табылады.

Бұл сыннан 9-11 сыныптар өтеді. Сондықтан да мектеп психологтары өз алдарына бұл проблеманы ерекше қойып отыр.  Оқушыларға психологиялық серіктестікті жасау үшін, мектеп психологтары: сынып жетекшілер, пән ұстаздары және ата-аналармен бірлесе жұмыс жасау үшін көмек көрсету жолдарын тауып қана қоймай, сол жаттығуларды балалармен орындауды мақсат етіп қояды.

Емтихан болсын, сынақ болсын, тест болсын бұл – оқушылар, ұстаздар және ата-аналар үшін стресс болып келеді. Барлық қатысушылардың соған деген конструктивті көз-қарасын қалыптастыру жақсы болар еді. Егер емтиханды сынақ ретінде емес, оның орнына өз білімін көрсету, сондай-ақ жыл бойғы бағаларын жақсарту, емтихандық тәжірибе алу, зейін мен ұйымдастыру қабілеттерін шындау деп есептесе онда – негативті  эмоциялар мен стресстер өзі-ақ жоғалады..


Стресс кезінде адам ағзасындағы физиологиялық процесстер

Стресс кезінде адам ағзасы су тапшылығына тап болады. Бұл нерв процесстерініңэлектрохимиялық реакциялардың негізінде өтуіне байланысты, ал бұл процестердің өтуіне судың болуы керек. Судың тапшылығы нерв процестерінің жылдамдығын төмендетеді.Сондықтан, емтихан, сынақ алдында немесе барысында бірнеше жұтым су ішу керек. Антистресстік мақсатында суды 20 минут тамақ ішер алдында немесе 30 минут тамақтан соң ішеді.

Ең тиімді минералді су болып табылады, себебі бұның құрамында калий және натрий иондары бар, олар электрохимиялық реакцияларда қатысады. Сонымен қатар жай су мен жасыл шай ішуге болады. Басқа сусындардың пайдасынан гөрі зияны көп.


Ми бөліктерінің жұмысы

Стресстік ситуацияға түскен оқушылардың екінші проблемасы болып саналатын – бұл екі ми бөліктерінің (сол жақ және оң жақ)  жұмыс үндестігінің бұзылуы. Егер екеуінің біреуі, оң жақ бөлік-образдық немесе сол жақ бөлік-логикалық басым болса, онда адамның алдында тұрған міндеттер мен проблемаларды оптималды шешудегі қабілеті төмендейді. Бірақ бұл үндестікті қалыпқа келтіру немесе оған жақындату қолымыздан келеді. Барлығымызға белгілі, оң жақ ми бөлігі дененің сол жағына жауапты, ал сол жақ ми бөлігі дененің оң жағына жауапты. Бұл байланыс екі бағытта жұмыс жасайды, сондықтан да дененің екі бөлігінің координациясы мидің екі бөлігінің кординациясына әкеледі.


Стрестің негативті әсерін төмендететін жаттығулар

Келесі жаттығу стрестің негативті әсерін күшейтетін “оттегі тапшылығын” төмендетеді. Бұл әдіс «энергетикалық есінеу» деп аталады. Есінеудің жиілігін, ми жұмыс жасаудың белсенділігіне байланысты етіп жасау керек, яғни ми жұмысы күрделенсе, жиірек есінеу дұрыс. Емтихан барысында есінеу өте пайдалы. Есінеуді қалай дұрыс жасау керек? Есінеу кезінде екі қолмен шеңбер ретімен, төменгі және үстінгі жақты қосатын, құлақтын жанындағы сіңірлерді уқалау керек.  Ағзаны оттегі тапшылығынан қорғау үшін, бұл жаттығуды 3 – 5 рет есінеу жеткілікті.


Олимпиадалық ас-мәзірі

            Емтихан, олимпиадалар, тестілеу, сынақтар кезінде оқушылардың денсаулықтарына мұқият қарау керек. Бұл күрделі кезеңде, балаңызға дұрыс тамақтану керек, себебі тамақ арқылы мидың іс-әрекетін белсендіруге болады. Алдымен ең бастысы не жеу керек және қандай мөлшерде жеу керек екендігін білу керек.

Ми қабығында қандай өзгерістер байқалады?Мида үздіксіз 100 миллиард жүйке жасушалары жұмыс істейді, сонымен қатар олар тағы 10 000  басқа жасушалармен тығыз байланыста. Әр секунд сайын олар бір-бірлерімен ақпаратпен ауысып жатады, миллион сигналдар береді. Осындай күрделі механизм ешбір кедергісіз жұмыс жасау үшін, оларға көп мөлшерде энергия керек екен. Күнде тамақ арқылы қабылданатын барлық энергиядан ми өзіне 20% алады. Сонымен мидың қалай жұмыс жасауына, нені жеп қабылдаймыз байланысты екен.


Есте сақтау қабілетін жақсарту үшін

Сәбіз мидың зат алмасуын жақсарту арқылы, кез-келген нәрсені жаттаған кезде жақсы көмектеседі. Жаттар алдында  бір тәрелке езілген, ұнтақталған маймен араластырылған сәбіз жеу керек.

Ананас- музыкалық және театрлық жұлдыздардың сүйікті тағамы. Көлемді мәтін мен ноталық белгілерді есте сақтап қалу үшін, витамин С қажет, бұл витамин керекті мөлшерде осы жемістің құрамында бар,сонымен қатар ананастың құрамында калорийлер аз(100г.-да 56 ккал). Күніне ананас шырынының бір стаканын ішсе жеткілікті.

• Авакадо – аз уақытта есте сақтау қабілетінің энергиялық көзі, себебі оның құрамында жоғары мөлшерде майлы қышқылдар бар. Жемістің жартысын жесең жеткілікті.

Майлы балықтың құрамында, жүйке жұмысының дұрыс жұмыс жасауына керекті Омега-3 бар. Сонымен қатар балықта мидың анықтығын сақтайтын йод бар.

Асқабақ шемішкелерінің құрамында цинк бар, ол мидің жылдамдығын ұлғайтып, есте сақтау қабілетін жақсартады.


Зейінді  бір жерде жинақтау үшін

Креветки – миға деликатес болып есептелінеді, бұл тағам сіздің зейініңізге әлсізденуге жол бермейді себебі  миды маңызды май қышқылдарымен қамтамасыз етеді. Мөлшері-күніне 100 г. жеткілікті. Ескерту: Асханалық жөндеуден (қуыру, пісіру) кейін ғана тұздау керек.

Пияз мидың, мөлшерден тыс, шаршауда және психикалық шаршаған кезде көмектеседі. Қанды сұйықтандырады, миды оттегімен қамтамасыз етеді. Мөлшері, күнде бір пияздың жартысынан кем емес.

Қара жүзім- допамин гормонының деңгейін көтереді, бұл есте сақтау қабілетті жақсартып, ми жұмысын ынталандырады. Таңертең 1 стакан шырын, ал кешке жүзімнің бір талын жесеңдер әртүрлі ми қатырғыштарды оңай шеше аласыңдар.  

Мейіз – құрамында бордың қосындысы бар, бұл есте сақтау қабілетті белсендіреді.

Грек жаңғағы-құрамында лецитин бар, бұл мидің жұмысын жақсартып, есте сақтау қабілетті белсендіреді. Күніне 5 жаңғақ жеу керек, бұл С витаминінің тәуліктік нормасы. 


Жағымды және жағымсыз эмоцияларға да тағамның әсері тиеді:

Кім жақсы көңіл-күйде жүргенді қаласа

•Құлпынай өте дәмді және жағымсыз эмоцияларды бейтараптандырады. Мөлшері, кем дегенде 150 грамм.

•Банандардың құрамында серотанин бар - бұл химиялық зат миға «СІЗ БАҚЫТТЫСЫЗ» деген сигнал беру үшін өте қажетті.

Мектеп психологінің мамандық таңдау бойынша кеңестері

-                     Мамандық таңдауға кіріскен болашақ түлектерге қандай кеңес беруге болады?Мамандық таңдау және өмірдегі өз жолын анықтау оңай нәрсе емес. Осы бағытта адамның қателесуі қымбатқа түсу мүмкін. Болашақ мамандығын дұрыс таңдамаған адам, кейін оқуына да, жұмысына да немқұрайлықпен қарау мүмкіндігі жоғары. 

-                     Егер түлек өзінің мамандығын, жоғары оқу орнын нақты анықтап, алдына қойған мақсатына қарай еңбектеніп жатса, бұл өзіне де, қоршаған адамдарға да оң әсерін береді. Алайда, өкінішке орай, мұндай жағдай сирек кездеседі. Оқушылар өздерінің мамандықтарын таңдай алмай жүреді, сол себепті ата-ананың кеңесімен, достарының ілесуімен немесе жинаған баллдары қайда жетсе, сол оқу орнына және мамандыққа барып оқиды.

                      Егер түлек өзі қалайтын мамандыққа түскісі келсе, алайда ол үшін аса қиын емтихан тапсыру керек болса, ал басқа өзіне оңайырақ пәндерді тапсырған уақытта, ол өзі қалаған мамандыққа емес, басқа оқуға түсе алады.  Осындай жағдайда неге басты назар аудару керек? Қай жолды таңдау керек?

-                     Егер адам өзінің алдына нақты міндет қойса, онда оған емтиханның қандай түрі болсын, қиын не оңай пән болсын, бәрін де жеңуге тырысады. Ал егер емтиханды сәтті тапсыра алмаймын деген күмән болса, бұл жағдайда қандай мамандық кездессе, соған барып оқиды.

Өмір – өзгермелі, сондықтан мамандық таңдау да бір таңдағанмен аяқталып қалмайды. Мүмкін, сіз өзіңіздің арманыңыздағы мамандыққа ұқсас жерде жұмыс жасайтын шығарсыз, мүмкін кейін өз мамандығыңызға байланысты ойыңыз өзгеріп, басқа бағытқа баратын шығарсыз. Сіздің әрбір таңдауыңыз сәтті немесе аса сәтсіз де болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе, сіз өзіңізге не қажет екенін түсініп, кейін өміріңізде өзіңізге қажет істерді ғана қалдырасыз.

-                     Егер бірнеше мамандықты таңдағысы келсе, және 2-3 орында бір уақытта оқығысы келсе? Осындай жағдайда не істеу керек?

-                     Анығына жетудің ең қарапайым түрі – өз-өзін есту. Алайда сыртқы ортаның әсерінен (туыстардың, достардың, бұқаралық ақпарат құралдары) сабырлылыққа келіп, өз «Меніне» келу қиын болып келеді. Ол үшін күніне бір рет арнайы уақыт бөліп, жалғыздықта, тыныштықта отыра тұрыңыз. Бірнеше ойларды талдап көріңіз, жүрегіңізде жатқан өз жауабыңызды тыңдап көріңіз. Осындай тыныштықта отырғаннан кейін, сіз орныңыздан тұрып өз ісіңізбен айналысқыңыз келеді.

-                     Ата-аналар баласын белгілі бір мамандыққа түсуін қалайды, жоғары оқу орнына түсуін жеңілдеткісі келеді. Мұндай жағдайда ата-ананың кеңесіне жүгіну керек пе, әлде өзі таңдаған бағытқа қарай жүру керек пе? Мүмкін оқушы өз таңдауында қателесетін шығар?

-                     Өз тағдырына деген жауапкершілік 17-18 жаста басталады. Алайда жасөспірімдер әлі де ата-аналарға тәуелді болады. Көбісі өзіне жүктелген жауапкершіліктен қорқады, сол себепті үлкендердің айтқан ақылдарына жүгінуді жөн көреді. Сонымен қатар, ата-аналар да, бейсаналы түрде, балаларының тағдыры мен еркін біртіндеп өз қолдарына алады. Олар өз тәжірибелеріне жүгініп, қалай өмір сүру керектігі туралы білетінін балаларына ұғындырады. Алайда ата-ананың өмірі, тіпті ұзақ өмір сүрген болса да, ол басқа адамның өмірі болып табылады.

Қандай ауыр болса да, жасөспірім бала өз жолын өзі таңдап көруі керек. Сонымен қатар, осындай таңдаумен ата-анамды ренжіттім-ау деп ойламау қажет. Жақсы ата-ана баланың өмірі мен тағдырына қол сұқпай, оған тек қолдау көрсете алу керек, оған сенім артып, таңдау еркіндігін бергені дұрыс. Әр адам қателесу құқығына ие, сол себепті жастық кезеңде жасөспірімдердің қателесуі және қателескеннен кейін, өзін қайта табуы орынды жағдай. Сол уақытта ғана бала есейе бастайды.


Эдисон, аккумуляторды ойлап табу барысында жүздеген тәжірибе өткізген. Олардың жартысынан көбі сәтсіз аяқталған. Алайда сәтсіз эксперимент кезінде де, Эдисон қателіктерін ығыстыру арқылы мақсатына бір-бір қадамнан жақындап келе жатқанын көрген.  


Бес кеңес:

-         Өзгерістерден қорықпаңыз!

Жыл сайын мамандықтар саны артып келеді. Еңбек нарығы жылдам өзгереді. Сіздер өмір бойы оқып-үйренуге дайын болыңыздар. Сіздің қандай да болмасын алған мамандығыңыз кез келген жағдайда қажет болады.

-         Тек беделді мамандықтар туралы ойламаңыз.

Егер сіз өз мамандығыңызды сүйіп, оған деген қызметіңізді жетілдіруге күшіңізді аямасаңыз, сол кезде ғана сіз үшін ол мамандық ең беделді болып саналады.

-         Мамандықтың тек сыртқы көрінісіне назар аудармаңыз.

Сахналық, кинематографиялық образдар сырт жағынан оңай болып көрінгенімен, оның артқы жағында актердің күнделікті, бірсарынды атқаратын үлкен еңбегі жатыр. Сондықтан, таңдаған мамандық туралы мейлінше көп ақпарат алуға тырысыңыз.

-         Сіздің денсаулығыңызға кесірін тигізетін мамандық таңдамаңыз.

Денсаулығыңды таңдаған қызметтің шарттарымен сәйкестендіре алмау нәтижесінде өсіп келе жатқан ағзаға зиян тигізуі мүмкін.

-         Өз шешіміңізден қорықпаңыз.

Сіздің қателесуге, ізденуге құқығыңыз бар. Берілген нұсқаулықтарды дәл солай қабылдамаңыз, мамандық таңдаудың өз шығармашылық тәсілін ойлап табыңыз. Жоспар құрыңыз. Барлық ұсыныстарды, өз ойларыңызды сарапқа салыңыз – білім беру нарығындағы берілген ұсыныстарды талдау, еңбек нарығындағы сұраныстарды талдау, өз мүмкіндіктеріңізді, қабілетіңізді, біліміңізді және т.б. бағалаңыз.

Дайындаған

Мектеп психологі Ташимова Т.М.

Ата-ана махаббаты және оның бала тәрбиесіндегі рөлі

 Әлемде баласына ұрысқысы келетін ана жоқ. «Мен бүгін баламаайқайлаймын, ұрысамын» деп ана ойламайды.

         Керісінше! Ана бүгінгі күнді жақсы, шусыз болуын тілейді. Бірақ та, осындай жақсы пиғылдарға қарамастан, баласына айқайлайды. Ешкімге керек емес ата-ана мен бала арасындағы соғыс қате басталады.

         Балаға ол қатты әсер етеді. Өз баласының проблемасына түсінікпен қарау керек. Баланы жақсы көру керек, әке мен шеше оның бақытты болуына жауапты.

         Барлық балаға деген махаббат 4 түрге бөлінеді: көз қатынасы, түйісу, көңіл аудару, тәртіп. Әрқайсысы өте маңызды.

Көз қатынасы

     Көптеген адамдар баламен қарым-қатынастың шешуші факторы көз қатынасы екендігін сезіне бермейді.

         Көз қатынасы бір-біріңе қараған кездегі уақыт. Сіздің көзіңізге тура қараудан қорқатын адаммен тілдесіп көрдіңіз бе? Бұл біздің оған деген қатынасымызды өзгертеді. Бізге тура, күлімсіреп қарайтын адам ұнайды. Баланың көзіне тура қарасақ, сонда ғана ол мұқият тыңдайды.

     Сіздің көзіңізден әрқашан махаббат ұшқыны білінуі керектігін ұмытпағайсыз.

         Көптеген ата-ана баласына қатал көзімен қарайды, ол дұрыс емес.

Түйісу

      Әлеуметтік педагогикада мынадай факт көрсетілген: зерттеулер көрсеткендей, көптеген ата-ана баласын киіндіргенде, автобусқа отырғызғанда т.б. түйіседі. Баламен кез-келген түйісу, мысалы. Қолын алу, құшақтау, басын сипау, шашын ұстау т.б. болуы мүмкін.

         Әсіресе, мұндай түйісу ұл балаға керек, оның 7-8 жасқа дейін дамуына қажет.

Бала өскен сайын ата-ананың еркелеткенін қажет етпейді. Кейде бала осындай түйісуді қажет етеді (қорқыныш, қиындық) туындаған кезде.

         Қыз балаға түйісу өте қажет, әсіресе, 11 жаста.

Көңіл аудару

Балаға көңіл аудару көп уақытты талап етеді.

         Көңіл аудару дегеніміз не?

         Ұсақ-түйекке алданбай түгел балаға көңіліміз ауу керек, бала ата-ананың махаббатын сезінуі керек.

         Балаға көңіл аудару неге қиын?

         Өйткені ол көп уақытты талап етеді.

         Құрметті ата-аналар, уақыт тауып, баламен бірге болыңыз. Бұл өте маңызды. Жақсы тәрбие уақытты талапетеді. Егер де отбасында көп бала болса, Әрқайсысына уақыт бөлу қиын. Ата-ана баласына бір минутын да қимаса, онда ол ата-ана махаббатын сезіне алмайды.

Тәртіп

         Ата-ана махаббатының 4-кезеңі – тәртіп. Кейбір ата-аналар тәртіпті жаза деп ұғады.

         Құрметті ата-аналар, бұл дұрыс емес. Ең бірінші біздің түсінетініміз – ол баланы тәртіпке үйрету үшін , оны жақсы көретінімізді сезінуіміз керек. Егер де махаббат болмаса, бала ата-анаға қарсы шығады, реніш білдіреді. Баланы тыңдап, өз эмоцияңызды ұстауыңыз қажет. Егер де ата-ана жиі шамданып, балаға ашуланса, алғашында бала шоши бастайды. Кейін ата-ана өз беделін жоғалтып, баланың теріс қылықтарының туындауына жол ашады. Баладан жақсы тәртіпті талап  ету үшін, баламен мейірімді болу керек. Қорыта  келгенде, мынаны есте сақтаған маңызды. Егер сіз баланы жақсы тәрбиелегіңіз келсе – әр балаға көз қатынасы, түйісу, махаббат, тәртіп қажет. Бала біздің махаббатымызды, қаталдығымызды сезіну керек.

         Ата-ана махаббатында әртүрлі жақтар бар, оның бірі баласына деген шектен тыс махаббат. Ондай ата-ана баланың әр еркелігін көтереді, қатты айтуға қорқады. Ата-ананың балаға деген шектен тыс махаббаты баланы бұзады. Бала ата-анасымен санаспайды, соңында бала эгоист болып өседі.

         Кейбір ата-ана өз махаббатын жасырып, баласына жылы, мейірімді сөз айтуға қорқады. Осындай отбасында бала тұйық болып өседі. Болашақта ашыла алмайды. Баланың көңіл-күй жағдайы әлемді қалай көруіне байланысты: ата-анасын, үйін, өзін-өзі. Осы көңіл-күй жағдайы болашақ дамудың платформасы болып табылады. Егер, балаға әлем жиіркенішті , қорқынышты болып көрінсе, қорқыныш, уайым пайда болады, олар баланың мейірімсіз жаулары. Егер, біз оны жақсы көрсек, оның жетістігің, тәртібі үшін жақсы көрсек, ол өз-өзіне деген сенімсіздігін жоғалтып, уайымшыл бола бастайды.Өйткені бала өте сезімтал. Барлық бала ата-анасынан сұрайды: «Сіздер мені жақсы көресіздер ме?» - деп. Баланың өмірге деген қатынасы, көзқарасы ата-анасының осы жауабына байланысты.