Ақпарат

Мектепте азаматтардан тұрғылықты жерінен мекенжай анықтамалары талап етілмейтінін хабарлаймыз.

Тіркелу

Сенім телефоны

жұмыс тел: мектеп директоры

Кафизов Нұржан Бахриденұлы

8 (7187) 40 04 85

WatsApp: 87058148974

Облыстық білім беру басқармасының

сенім  телефоны 
8 7182 320560

Конституция және Конституциялық Кеңестің қызметі туралы анықтамалық материал

(Конституция бойынша ашық сабақ өткізу кезінде пайдалану үшін)    

 Конституция және оның маңызы

 Конституция (лат. constitutio-құрылғы, орнату, қосу) дегеніміз - мемлекеттің жоғары заң күші бар негізгі заңы. Демократиялық даму жолына түскен елдерде Конституция мемлекеттің саяси, құқықтық, экономикалық және мәдени-гуманитарлық жүйелерінің негіздерін анықтайды.

Қазақстанның Конституциясы ұлттық саяси-құқықтық жүйенің өзегі, мемлекеттілік пен ел егемендігінің, заңдылық пен құқықтық тәртіптің заңдық негізі, барлық заңнама мен құқық қолдану практикасы негізделген іргетасы болып табылады. Бүгінде біздің еліміздің азаматтары оған маңызды және тиімді жұмыс істейтін құқықтық құжат ретінде қарайды.

 

Конституцияны абстрактілі заң құжаты ретінде қысқа ұғынуға болмайды. Пәрменді Конституция дегеніміз - бұл заңдар  және мемлекет пен қоғамның дұрыс дамуының индикаторы болып табылатын бүкіл құқық қолдану практикасы.

Конституция «Біз қайда барамыз? Біздің түпкі мақсатымыз қандай? Және біз оған қалай қол жеткізе аламыз?» деген сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік беретін қоғам мен мемлекет қозғалысының негізгі бағыттарын анықтайды. Американдық азаматтықты қабылдау кезінде: «Сіз американдық Конституцияға сенесіз бе?» деген сұрақтың қойылатындығы кездейсоқ емес. АҚШ-тың Конституциясы Филадельфиядағы Конституциялық конвентте 1787 жылы 17 қыркүйекте қабылданды және қазіргі түсіністе әлемдегі бірінші Конституция болып саналады.

Осы жылдар ішінде Қазақстан Конституциясы өзінің жоғары тиімділігін көрсетті, бейбітшілікті, келісімді және көркеюді, елдің үдемелі дамуын, қазақстандықтардың әл-ауқатын арттыруды, жас және болашаққа ұмтылған мемлекетке деген сенім мен құрметтің өсуін қамтамасыз етті.

Мемлекеттік саясат конституциялық құндылықтарды толыққанды іске асыруға бағытталған. Ұзақ мерзімді бағдарламалық құжаттар – «Қазақстан-2030», «Қазақстан-2050» стратегиялары, 2002-2010 жылдарға және 2010-2020 жылдарға арналған құқықтық саясат тұжырымдамалары және Мемлекет Басшысының жолдаулары мен сөздерінде тұрақты нақтыланатын және толықтырылатын басқа да тағдыр шешуші құжаттар тыныс-тіршіліктің барлық салаларында Конституцияның әлеуетін жан-жақты ашу бойынша белсенді мақсатты жұмыс жүргізу үшін негіз болды.   

 

Қазақстан Республикасының Конституциясын дайындау және қабылдау процесі

Қазіргі таңда Қазақстанда бесінші конституция жұмыс істейді.

Кеңес дәуірінде үш Конституция қабылданды:

- 1926 жылғы Қазақ АССР Конституциясы;

- 1937 жылғы Қазақ КСР Конституциясы;

- 1978 жылғы Қазақ КСР Конституциясы;

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясын Республиканың Жоғарғы Кеңесі 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылдады. 

Елдің қолданыстағы Негізгі Заңы сол қиын кезеңде миллиондаған қазақстандықтарды өзіне біріктіре білген және оның жобасын әзірлеу кезінде идеялар генераторы болған Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Н. Назарбаевтың бастау көзінде болған көпжылдық ұжымдық еңбектің нәтижесі болып табылады.

Негізгі Заң жобасын дайындау кезінде елдің Тұңғыш Президенті әлемнің әр түрлі елдерінің 20-дан астам Конституциясын жеке өзі зерттеді. Жобаны талқылауға 3 млн. астам қазақстандық қатысты. 

Мемлекет басшысының 1995 жылғы 22 мамырдағы № 2292 қаулысымен жаңа Конституцияның жобасына тәуелсіз сараптама жүргізу үшін Республика Президенті жанынан құрамында тоғыз қазақстандық заңгер және үш шетелдік сарапшы бар сараптамалық-консультативтік кеңес құрылды.   

Қазақстан халқы Ассамблеясының 1995 жылғы 30 маусымда өткен екінші сессиясында Мемлекет басшысы «Өткен күнді ұғыну және қоғамды одан әрі демократиялық реформалау» атты баяндама жасады және алғаш рет Қазақстан Республикасы Жаңа Конституциясының жобасын ұсынды. Оны Қазақстан халқын оған дауыс беруге шақырған Ассамблея мақұлдады.  

1995 жылғы 30 маусымда Негізгі Заң жобасы бүкілхалықтық талқылау үшін жарияланды. Бір ай ішінде 33 мыңға жуық ұжымдық талқылау өткізіліп, 30 мыңға жуық ұсыныстар мен ескертулер келіп түсті. Жалпы жобаның идеологиясы мен негізгі мазмұнының жартысынан астамының сақталғанына, атап айтқанда 55 баптың сақталғанына қарамастан, 1100 түзету мен толықтыру енгізілді.

Республика Президентінің 1995 жылғы 28 шілдедегі Жарлығымен Конституция жобасы 30 тамызда республикалық референдумға шығарылды. Референдумда «Жобасы 1995 жылғы 1 тамызда баспасөзде жарияланған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?» деген бір сұрақ қойылды.  

Референдумға Республиканың 8 млн. 91 мың 715 азаматы (дауыс беруге арналған тізімдерге енгізілген барлық адамдардың 90,58 пайызы) қатысты. Жаңа Конституцияны қолдап 7 млн. 212 мың 773 адам немесе дауыс бергендердің 89,14 пайызы дауыс берді. Қарсы – 800 839 адам немесе 9,9 пайызы дайыс берді. 78 мың 103 бюллетень жарамсыз деп танылды.

Нәтижесінде, 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы қабылданды.   

 

1995 жылғы Конституция не берді

Ел Конституциясының қабылдануымен қазақстандық мемлекеттілікті заңды ресімдеу процесі аяқталды және нәтижесі бүгінде көпшілікті таң қалдыратын жан-жақты жаңашылдықтар бастау алды.

Конституция өтпелі кезеңнің негізгі міндетін шешуге – халықаралық қатынастардың жаңа субъектісі – Қазақстанды - тек қана құқықтық шеңберде қалыптастыруды қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Осы қиын кезеңде еліміз басқа елдерде орын алған қарулы немесе басқа да жаппай толқулар мен қақтығыстарды болдырмауға қол жеткізді. Конституцияның мәтініне қаланған үдемелі заңды қағидаттар, елісіздің тәуелсіз даму жолына бірқалыпты өтуін қамтамасыз етті. 

Конституцияның 1-бабының 1-тармағында Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деген Қазақстанның жаңа сапасы айқындалған. 

Бұл мемлекет үшін адам, оның әл-ауқаты туралы қамқорлықтан басқа маңызды міндеті жоқ дегенді білдіреді. Адамның құқықтары мен бостандықтары заңдардың және өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуын айқындайды, заңдарды әзірлеу және қабылдау кезінде негіз қалаушы болып табылады. Конституциялық деңгейге дейін құқықтар мен бостандықтардың нақты түрін тұрғызу және Конституцияда олардың кепілдіктері туралы хабарландыру мемлекетке осы құқықтар мен бостандықтарды іске асыруды қамтамасыз ету ерекше міндетін жүктеуді көздейді.   

Республика Конституциясы барлығының заң мен сот алдындағы теңдік қағидатын, идеологиялық және саяси әралуандықты, адамның және азаматтың жеке, әлеуметтік-экономикалық, саяси, мәдени және өзге де құқықтары мен бостандықтарының кешенін бекітті.

Тәуелсіздік қарсаңында республика Президенті жариялаған бүкіл халықтың игілігі үшін экономикалық дамудың Конституциялық қағидаттарынан туындайтын «алдымен экономика, содан кейін саясат» тезисі (Негізгі Заңның 1-бабының 2-тармағы), елімізде әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономиканы қалыптастыруға қуатты серпін берді. Республика Конституциясында бекітілген мемлекеттік және жеке меншікті тану және тең қорғау, кәсіпкерлік бостандығы, жеке меншікке қол сұғылмаушылық еркін нарық қалыптастыру мен жұмыс істеуінің және бизнесті дамытудың маңызды кепілі болып табылады.   

Негізгі Заң Қазақстан халқы тілдерінің мәртебесін нақты айқындады. 7-бапта Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіл-қазақ тілі деп белгіленген. Мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады. Мемлекет Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамыту үшін жағдай жасайды.

Конституция азаматтық қоғам институттарын - қоғамдық және діни бірлестіктерді, бұқаралық ақпарат құралдарын және басқа да мемлекеттік емес ұйымдарды құқықтық реттеу қағидаттарын айқындады.   

Қазақстан Республикасы Конституциясының 23-бабының 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы азаматтарының бірлесу бостандығына құқығы бар. Азаматтардың осы Конституциялық құқығы жалпы мақсаттарға қол жеткізу үшін ерікті негізде құрылған саяси партиялар, кәсіптік одақтар және коммерциялық емес сипаттағы өзге де бірлестіктер нысанындағы қоғамдық бірлестіктер құру арқылы іске асырылады.

Ресми деректер бойынша, республикада 7 саяси партия, 3000-ға жуық ҮЕҰ, 3,5 мыңнан астам діни ұйымдар тіркелген.  

Республиканың Конституциясы тиімді нормашығармашылық үшін берік негіз қаланды. 4-бапта елдегі қолданыстағы құқық құрылымы нақты айқындалған. Осы жылдар ішінде Қазақстанда ұлттық құқықтық жүйе құрылып, дамып келеді, оның шыңында Конституция тұр.

Осы жылдар ішінде қоғамдық қатынастардың маңызды салаларын реттейтін 11 Конституциялық Заң, 18 кодекс және 1500-ден астам заң қабылданды. Олардың көпшілігі заманауи сын-қатерлердің талаптарына сай жаңартылуда. Осы мақсатта жаңа ҚК, ҚПК, ҚАК, ӘҚБтК, Еңбек кодексі, «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы», «Халықты жұмыспен қамту туралы» заңдар және т. б. қабылданды. 

Конституция президенттік басқару нысанын, елдің аумақтық тұтастығын және егемендікке қол сұғылмауын анықтады.

Конституцияға сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті - мемлекеттің басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға. Президент - халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі. Он мемлекеттік биліктің барлық тармағының келісіп жұмыс істеуін және өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

Негізгі Заңның 2-бабында Республиканың егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді.  Қазақстан Республикасы - президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет деп бекітілген.

Республиканың біртұтастығы мен аумақтық тұтастығын өзгерту Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге бастамашылық жасаудың нысанасы бола алмайды. Қазіргі таңда Қазақстанның барлық көршілес елдермен мемлекеттік шекара мәселелері халықаралық ережелер бойынша реттеген, аумақтық даулары жоқ.

Елбасының стратегиялық идеяларының жүзеге асуы еліміздің астанасы – Нұрсұлтан – ол барлық қазақстандықтардың мақтанышы. 2007 жылдан бастап ол конституциялық мәртебеге ие.  

Конституция ұлттық және халықаралық құқықтың арақатынасы туралы мәселені шешті, ол елімізге халықаралық ұйымдардың қызметіне қатысуға, интеграциялық процестердің бастамашысы болуға және көпвекторлы сыртқы саясатты жүргізуге мүмкіндік береді. Конституцияның 8-бабының ережесінде Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың принциптері мен нормаларын құрметтейді делінген, ол мемлекетішілік құқық құру кезінде оларды есепке алуға ұмтылуды білдіреді. Қазақстан Республикасының халықаралық шарты немесе оның жекелеген ережелері белгіленген тәртіппен Негізгі Заңның 4-бабының 2-тармағына сәйкес республика Конституциясына қайшы келеді деп танылған жағдайда республика аумағында жоғары заң күші бар, мұндай шарт орындалуға жатпайды.

Конституция мемлекеттік органдардың жаңа жүйесін қалыптастыру бойынша кең ауқымды жұмыс үшін негіз болды.  

Бүгінде екі палаталы Парламент табысты жұмыс істеуде, Үкіметтің басшылығымен атқарушы билік органдары тиімді жұмыс істейді, тәуелсіз сот жүйесі дамыды және жетілдірілуде.

Елімізде заңдылық режимін қамтамасыз ететін маңызды институттардың бірі-прокуратура.

Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің, Бала құқықтары жөніндегі уәкілдің, адвокатураның, нотариаттың және басқа да институттардың қызметі адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған. Ел егемендігін қорғауды ұлттық қауіпсіздік органдары қамтамасыз етеді.  

 

Конституциялық реформалар

 

Республиканың Конституциясы қажетті саяси-құқықтық, әлеуметтік-экономикалық және басқа да жағдайлардың жетілуіне қарай қазіргі заманғы сын-қатерлер мен трендтерге барабар түзетулерге ұшырауда. Осылайша, кезең-кезеңімен оның жасампаздық мүмкіндіктері кеңірек ашылып, азаматтар мен мемлекеттік органдардың талап етуі өзектіленеді.   

Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар төрт рет енгізілді: 1998, 2007, 2011, 2017 және 2019 жылдары.

2017 жылғы конституциялық реформа қоғам мен мемлекетті «Қазақстан-2050» Стратегиясы арнасында дәйекті жан-жақты қайта құру жолындағы жаңа заңды кезең болды.

Қазақстан Республикасының Президенті 2017 жылғы 10 наурызда Қазақстан Республикасының Парламенті 2017 жылғы 6 наурызда қабылдаған «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды.

Реформаның контурлары Мемлекет басшысының бастамасы бойынша өткізілген бүкілхалықтық талқылаудың қорытындылары бойынша түпкілікті анықталды.

Конституциялық Кеңес Заңның Конституциямен келісетінін және конституциялық құндылықтарға, Республиканың қызметі мен басқару нысанының негізін қалаушы қағидаттарына қол сұқпайтынын растады.

Заңға еліміздің шетелдік серіктестері де жоғары баға береді. Еуропа Кеңесінің құқығы арқылы демократия үшін Еуропалық комиссия (Венециандық комиссия) өзінің 110-ші пленарлық сессиясында қорытынды қабылдады, онда Қазақстанның конституциялық өзгерістері мемлекетті демократияландыру процесінде алға қарай жасалған қадамды білдіреді деп атап көрсетіледі. Реформа елдің одан әрі дамуындағы дұрыс векторды көрсетеді және айқын прогресті куәландырады. Комиссияның пікірі бойынша Парламенттің және тұтастай алғанда Парламент Палаталарының рөлін арттыру, атап айтқанда, Республика Президентінің кейбір функцияларын Үкіметке беру, оның есеп берушілік және Парламент бақылауында болу тетіктерін күшейту 1998 және 2007 жылдары жүргізілген алдыңғы конституциялық реформалардың қисынына сәйкес келетін оң өзгеріс болып табылады.

Конституциялық реформаның қорытындысы бойынша Конституцияның 25 бабына 33 түзету енгізілді. Қазақстан Республикасы Конституциясының барлық бөлімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Астана аумағында «Астана» халықаралық қаржы орталығын құру және оның тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету қажеттігі Конституцияның 2-бабына  енгізілген толықтыруға байланысты, оның 3-1-тармағына сәйкес «Астана қаласының шегінде конституциялық заңға сәйкес қаржы саласында ерекше құқықтық режим белгіленуі мүмкін».

Конституцияның 4-бабы 3-тармағының жаңа редакциясы ұлттық құқық пен халықаралық актілердің өзара іс-қимылының жинақталған тәжірибесін ескере отырып қабылданды. Енді ол: «Республика бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан басымдығы болады. Қазақстан қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттардың Қазақстан Республикасының аумағында қолданылу тәртібі мен талаптары Республиканың заңнамасында айқындалады» деп айтылады.

Конституциялық құрылысты қорғауды күшейту, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатында Конституцияның 10-бабының 2-тармағында Республиканың азаматын азаматтығынан, өзінің азаматтығын өзгерту құқығынан айыруға, сондай-ақ оны Қазақстаннан тыс жерлерге аластауға болмайды. Азаматтықтан айыруға террористік қылмыстар жасағаны, сондай-ақ Қазақстан Республикасының өмірлік маңызы бар мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін соттың шешімімен ғана жол берілетіндігі туралы норма бекітілген. Бұл БҰҰ шеңберінде қабылданған Халықаралық актілермен келісіледі. Мәселен, 1961 жылғы 30 тамыздағы азаматтықты қысқарту туралы Конвенцияда мемлекет ұлттық заңда көзделген негіздер бойынша кез келген адамды атап айтқанда, егер адам өзін осы мемлекеттің өмірлік мүдделеріне елеулі зиян келтірсе өз азаматтығынан айыру құқығын сақтай алатыны көрсетілген (8-бап). 

Қоғамда келісімді сақтау мақсатында Конституцияның 39-бабының 2-тармағы ұлтаралық және конфессияаралық келісімді ғана емес, сондай-ақ бұзуға қабілетті кез келген іс-әрекеттердің конституциялық емес деп танылатыны туралы ережемен толықтырылды.

Конституциялық реформа мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру мақсатында биліктік өкілеттіктерді Президенттен Парламентке және Үкіметке ауқымды қайта бөлуді жүзеге асырды.

Конституциялық реформа нәтижесінде Қазақстан Республикасы Президентінің 11 Конституциялық заңда, 11 Кодексте және 80 заңда қамтылған 35 өкілеттігі Парламент, Үкімет және орталық мемлекеттік органдар арасында қайта бөлінді. 

41-баптың 2-тармағына Ел Президенттігіне кандидаттар үшін жоғары білімнің болуын белгілейтін талаптардың бірі енгізілді.

Түзетулермен мемлекеттің құқық қорғау әлеуеті айтарлықтай күшейтілді. Республика Президентіне күшіне енген заңды немесе өзге де құқықтық актіні Республика Конституциясына сәйкестігін қарау туралы өтінішті Конституциялық Кеңеске жіберу құқығын беру Конституцияның 40-бабында бекітілген Мемлекет басшысының конституциялық-құқықтық мәртебесінен туындайтын адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүдделерімен байланысты.

Қазақстандағы адам құқықтары жөніндегі уәкілге конституциялық мәртебе берілді. Бұл Конституцияның 1-бабы 1-тармағының және 12-бабы 2-тармағының ережелеріне сәйкес келеді, соған сәйкес Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары. 

Конституцияның 49-бабының жаңартылған 1-тармағына сәйкес Парламент «заң шығару билігін жүзеге асыратын Республиканың ең жоғары өкілді органы болып табылады». Бұл қағидатты ереже Мемлекет басшысының құзыретінен заңдар, заң күші бар жарлықтар шығару жөніндегі; Парламент өзіне берген жағдайда заң шығару өкілеттіктерін жүзеге асыру жөніндегі, сондай-ақ Үкіметке заң жобасын Парламент Мәжілісіне енгізу туралы тапсырма беру жөніндегі өкілеттіктерді (Конституцияның 45-бабының 2-тармағы, 61-бабының 2-тармағы, Конституцияның 44-бабының 3) тармақшасы) алып тастаумен нығайтылды. Алайда, Республика президентінің заң шығару бастамасы құқығы және Парламент бірінші кезектетегі тәртіппен екі ай ішінде қабылдауға тиіс екенін білдіретін (Конституцияның 61-бабының 2-тармағы), заң жобаларын қараудың басымдығын белгілеу құқығы сақталады.

Заңда Парламент Мәжілісінің Үкіметті қалыптастырудағы рөлі кеңейтілді. Премьер-Министр Парламент Мәжілісімен консультациялардан кейін Мемлекет басшысына Үкімет мүшелерінің кандидатуралары туралы ұсыныс енгізеді. Бұл ретте, Президент дербес қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын сыртқы істер, қорғаныс және ішкі істер министрлерінің лауазымдары үшін ерекшелік көзделеді (Конституцияның 44-бабы 3) тармақшасының жаңа редакциясы).

Үкіметтің жаңадан сайланған Парламент Мәжілісі алдында өз өкілеттігін доғаруын белгілейтін норма (Конституцияның 70-бабының 1-тармағына өзгеріс) қағидатты жаңашылдық болып табылады, бұл Үкімет Мәжілісте өкілдік ететін саяси партиялардың белсенді қатысуымен қалыптасқандықтан орынды болады.

Парламент және оның Палаталарының Үкімет пен оның мүшелерінің қызметіне бақылау өкілеттіктері айтарлықтай күшейтілді. Осы мақсатта Үкімет өз қызметінде Президент пен Парламент алдында жауапты болады деп белгіленді. Премьер-Министр енді Үкімет қызметінің негізгі бағыттары мен оның маңызды шешімдері туралы Президентке ғана емес, Парламентке де баяндауға міндетті. Парламент Палаталарына Үкімет мүшесінің есебін тыңдау қорытындылары бойынша министр заңдарды орындамаған жағдайда депутаттардың жалпы санының кемінде үштен екі көпшілік даусымен оны қызметінен босату туралы Республика Президентіне өтініш жасау құқығы берілген. Мұндай жағдайда Мемлекет басшысы Үкімет мүшесін қызметтен босатады.

Республика Президентінің Үкімет пен Премьер-Министр актілерінің күшін жою не тоқтата тұру құқығы жойылды, бұл Үкіметтің дербестігін және жауапкершілігін арттырады.

Үкіметке Мемлекет басшысының мемлекеттік бағдарламаларды, мемлекеттік бюджет есебінен қамтылатын барлық органдар үшін қаржыландырудың және қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеудің бірыңғай жүйесін бекіту жөніндегі өкілеттіктері берілді. Осы өкілеттіктерді енді Үкімет Мемлекет басшысының келісімімен жүзеге асырады.

Конституцияның 86-бабында жаңа талап енгізілді, оған сәйкес Республика Президенті мәслихаттың өкілеттігін мерзімінен бұрын Премьер-Министрмен және Парламент Палаталарының Төрағаларымен консультациялардан кейін тоқтатады. Бұл мұндай шешімді қабылдау кезінде оның заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз етуге арналған алқалық элементтер пайда болатынын білдіреді.

Өзге әкімшілік-аумақтық бөліністердің әкімдерін қызметке тағайындау немесе сайлау, сондай-ақ қызметтен босату тәртібін айқындау жөніндегі өкілеттік Мемлекет басшысынан Парламентке белгілі шамада беріледі, ол осы өкілеттікті заң қабылдау арқылы жүзеге асыратын болады.

Реформамен сот жүйесі мен прокуратураның конституциялық негіздері түзетілді. Конституцияның 79-бабының 3-тармағында Республика соттарының судьяларына қойылатын талаптар конституциялық заңда айқындалады деп белгіленген.

Негізгі Заңның 81-бабының жаңа редакциясы Жоғарғы Соттың функцияларын нақтылауды көздейді – жергілікті және басқа да соттардың қызметіне қадағалауды жүзеге асыру туралы ереженің орнына, Жоғарғы Сот заңда көзделген жағдайларда өзінің соттылығына жататын сот істерін қарайды деп белгіленген.

Конституцияның 83-бабы 1-тармағының жаңа мазмұнында прокуратура мемлекет атынан заңда белгіленген шекте және нысандарда заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды жүзеге асырады деп белгіленген, сондай-ақ ол сотта мемлекет мүддесін білдіреді және мемлекет атынан қылмыстық қудалауды жүзеге асырады деп тікелей көрсетілген. Осылайша, заңда айқындалатын прокурорлық қадағалау шектері неғұрлым нақты белгіленді. Бұл прокуратура өкілеттіктерінің көлемін Конституцияға әрбір рет түзетулер енгізбестен реттеуге мүмкіндік береді.

Заңмен айрықша қорғалатын конституциялық құндылықтардың тізбесі кеңейтілді: «Конституцияда белгіленген мемлекеттің тәуелсіздігі, Республиканың біртұтастығы мен аумақтық тұтастығы, оны басқару нысаны, сондай-ақ тәуелсіз Қазақстанның Негізін салушы, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы іргесін қалаған Республика қызметінің түбегейлі қағидаттары және оның мәртебесі өзгермейді» (Конституцияның 91-бабының 2-тармағы). Конституциялық Кеңес өз шешімінде: сол арқылы, өзінің конституциялық мәртебесі мен жеке қасиеттері арқасында егемен Қазақстанның, оның ішінде Негізгі Заңның конституциялық құндылықтары және Республика қызметінің түбегейлі қағидаттары қалыптасуы мен дамуына шешуші үлес қосқан; Қазақстанның бірлігі, Конституциясы, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары қорғалуын қамтамасыз еткен Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жаңа тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің Негізін салушы ретіндегі тарихи миссиясы конституциялық жолмен расталады деп атап көрсетті. Заңда Конституциялық кеңестің Конституцияға енгізілетін өзгерістердің аталған талапқа сәйкестігі туралы қорытындысын олар республикалық референдумға немесе Парламенттің қарауына шығарылғанға дейін міндетті түрде алу көзделген.

 

Конституциялық Кеңес

Конституциялық құндылықтарды іске асыруды қамтамасыз ету қажеттігі конституциялық бақылау органдарын қалыптастыруға негіз болды.

Қазақстанда конституциялық бақылау институтын құру 1989 жылы Қазақ КСР Конституциясына Конституциялық қадағалау комитетінің құрылуын көздейтін толықтыру енгізумен байланысты, алайда ақыр аяғында бұл комитет құрылмады. Кейінірек «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» 1991 жылғы 16 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңында Конституцияны сот арқылы қорғайтын жоғары орган Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты болып табылады деп белгіленді. Бұл органды Республика Жоғарғы Кеңесі 1992 жылғы 2 шілдеде сайлап, ол 1995 жылғы қазанға дейін конституциялық бақылауды жүзеге асырды.

Қолданыстағы 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясымен жаңа орган – Конституциялық Кеңес құрылды.

Конституциялық Кеңестің басты мақсаты – Республиканың бүкіл аумағында Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ету. Ол сот жүйесіне кірмейді, дербес және тәуелсіз мемлекеттік орган болып табылады. Конституциялық Кеңес 1996 жылғы ақпанда құрылды.

Конституциялық Кеңес жеті мүшеден тұрады. Кеңестің Төрағасын және екі мүшесін Республика Президенті тағайындайды, екі-екі мүшеден тиісінше Парламент Сенаты мен Мәжілісі алты жыл мерзімге тағайындайды. Кеңес мүшелерінің жартысы әрбір үш жыл сайын жаңартылып отырады. Бұған қоса, Республика экс-Президенттері құқығы бойынша ғұмыр бойы Конституциялық Кеңестің мүшелері болып табылады.

Конституцияның 72-бабында бекітілген Конституциялық Кеңестің өкілеттіктері оның басты мақсатын іске асыру үшін арналған.

Конституциялық Кеңес Парламент қабылдаған заңдардың Президент қол қойғанға дейін, сондай-ақ Республиканың халықаралық шарттарын ратификациялағанға дейін Конституцияға сәйкестігін қарай отырып, заңнаманың Республика Конституциясына сәйкестігін қамтамасыз етеді. Кеңес соттардың өтініштері бойынша қолданыстағы заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің конституциялылығын тексере отырып, мемлекеттің қолданыстағы құқығынан азаматтардың конституциялық құқықтарына нұқсан келтіретін нормаларды алып тастайды.

Конституциялық Кеңес конституциялық нормаларға олардың Конституцияның қағидаттарында, нормаларында және ережелерінде қамтылған әлеуетін, айқындалмаған және жасырын мағынасын анықтай және аша отырып, ресми түсіндірме береді.

Республика Парламентіне жыл сайын жіберілетін елдегі конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жолдау Конституциялық Кеңестің маңызды шешімі болып табылады. Конституциялық Кеңес оларда заңнаманың жай-күйін, азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарының қорғалу деңгейін, сондай-ақ өзінің қорытынды қаулыларының орындалуын талдайды.

Конституциялық Кеңестің өкілеттіктеріне: дау туындаған жағдайда Республика Президентінің, Парламент депутаттарының сайлауын және республикалық референдумды өткізудің дұрыстығы туралы мәселені шешу; Парламент Республика Президентін оның науқастануы және қызметінен кетіру бойынша мерзімінен бұрын босату туралы мәселелерді қараған жағдайларда қорытынды беру; Парламент пен оның Палаталарының қаулыларын Конституцияға сәйкестігін қарау да кіреді.

Бұдан басқа, 2017 жылғы конституциялық реформамен Конституциялық Кеңестің құзыретіне қосымша:

- Республика Президентінің адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін, егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің конституциялылығын тексеру туралы өтінішін қарау;

- Конституцияға өзгерістер мен толықтырулардың Негізгі Заңның 91-бабының 2-тармағында белгіленген талаптарға сәйкестігі туралы қорытындыны олар республикалық референдумға немесе Парламенттің қарауына шығарылғанға дейін беру жатқызылды.

Конституциялық іс жүргізу Қазақстан Республикасы Президентінің, Парламент Палаталары Төрағаларының, өздерінің жалпы санының кемінде бестен бірі болатын Парламент депутаттарының, Премьер-Министрдің және соттардың өтініштері бойынша ғана қозғалуы мүмкін.

Конституциялық Кеңеске өтініш жасау субъектілеріне Республика азаматтары кірмейді. Олардың конституциялық құқықтары мен бостандықтары жалпы юрисдикциялы соттарда, ал Конституциялық Кеңесте Конституцияның 78-бабында белгіленген жағдайларда және тәртіппен қорғалуы мүмкін. Осы бапқа сәйкес егер сот қолданылуға тиісті заң немесе өзге де нормативтік құқықтық акт Конституцияда баянды етілген адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп тапса, ол іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға және осы актіні конституциялық емес деп тану туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті.

 

Конституциялық Кеңестің адам құқықтарын қорғау және т.б. салалардағы неғұрлым маңызды шешімдері

 

Азаматтарды ұстау

Конституциялық Кеңес «Конституциялық мерзімдерді есептеу мәселесі бойынша Қазақстан Республикасы Конституциясының нормаларын ресми түсіндіру туралы» 2012 жылғы 13 сәуірдегі № 2 нормативтік қаулыда соттың күзетпен ұстауға санкция беру туралы шешімін қабылдау үшін заң шығарушы одан да азырақ, жетпіс екі сағат шегіндегі мерзімді белгілеуі мүмкін деп атап өтті.

Өткен жылдан бастап азаматтарды сот санкциясынсыз ұстау мерзімі 72 сағаттан 48 сағатқа дейін, ал кәмелетке толмағандарға қатысты 24 сағатқа дейін қысқартылды.

Аталған шешімде Конституциялық Кеңес «нақты ұстау» ұғымының мазмұнын ашты. 1997 жылғы ҚПК-нің бастапқы редакциясына сәйкес ұстау мерзімі ұстау хаттамасы жасалған сәттен бастап, яғни нақты ұстаудан кейін біраз уақыт өткен соң есептеледі. Енді бұл мерзім нақты ұсталған сәттен бастап есептеледі, ұстау мерзімі бір минутқа дейінгі дәлдікпен ұстау хаттамасында көрсетілуі тиіс.

Конституциялық Кеңестің бірқатар жолдауларының ұсынымдарына сәйкес ҚПК-ге қылмыстық қудалау органдарын ұстау кезінде адамға оның үнсіздік сақтау құқығын және оның айтқандары сотта оған қарсы қолданылуы мүмкін екендігі туралы түсіндіруді міндеттейтін, «Миранда қағидалары» деп аталатын қағида енгізілді.

 

Өлім жазасы

2003 жылы Конституциялық Кеңес өлім жазасы мәселелері бойынша Конституцияның нормаларына түсіндірме берді. Конституцияның «Адам және азамат» деген II бөліміндегі 15-баптың 2-тармағында ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға құқығы жоқ екендігі белгіленген.

Конституциялық Кеңестің пікірінше, ең ауыр жаза жөніндегі норманы шектемелі деп санаған жөн, өйткені ол ауырлығы басқа дәрежедегі қылмысқа емес, тек ерекше ауыр қылмысқа ғана қолданылады. Өлім жазасы тағайындалуы мүмкін ерекше ауыр қылмыстың нақты құрамы қылмыстық заңнамада айқындалады. Бұл ретте ерекше ауыр қылмыс үшін заңда өлім жазасынан басқа да жаза белгіленуі мүмкін (2003 жылғы 30 қаңтардағы № 10 нормативтік қаулы).

Дене мүшесін зақымдау үшін қылмыстық жауаптылық

2008 жылы бірінші сатыдағы соттардың бірінің өтініші бойынша Конституциялық Кеңес бас бостандығынан айыруға сотталғандардың дене мүшесін зақымдағаны үшін қылмыстық жауаптылықты белгілеудің конституциялылығын қарады. Конституциялық Кеңес 2008 жылғы 27 ақпандағы № 2 нормативтік қаулыда қоғамнан оқшаулау жағдайында өмір сүру үшін енгізбесе болмайтын шектеулерді ескере отырып, бас бостандығынан айырылған адамдар Қазақстанда Конституцияда және Республика таныған халықаралық-құқықтық құжаттарда кепілдік берілген барлық құқықтар мен бостандықтарды пайдаланатынын атап өтті. Конституциялық Кеңес сотталғандардың аталған әрекеттерді жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін 1997 жылғы Қылмыстық кодекстің нормасын конституциялық емес деп таныды. Конституциялық Кеңестің пікірінше, дене мүшесін зақымдау пікір (қарсылық) білдіру нысаны болып табылуы және бас бостандығынан айырылған адамдардың өз құқықтарын қорғауының тәсілі ретінде қарастырылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда дене мүшесін зақымдағаны үшін жауапқа тартуды Негізгі Заңның 20-бабында кепілдік берілген сөз еркіндігінің құрамдас бөлігі болып табылатын пікірін еркін білдіру құқығын шектеу деп бағалануы мүмкін.

 

Алқабилер соты

1998 жылы Республика Конституциясына заңда көзделген жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізуді алқабилердің қатысуымен жүзеге асыру мүмкіндігі туралы толықтыру енгізілді. Конституциялық жаңашылдықты іске асыру тәртібімен 2006 жылғы 16 қаңтарда «Алқабилер туралы» және «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне алқабилердің қатысуымен қылмыстық сот ісін жүргізуді енгізу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңдар қабылданып, 2007 жылдың басынан бастап қолданысқа енгізілді.

Осы жаңа институт іске қосылған кезде Парламент депутаттары тобының өтініші бойынша Конституциялық Кеңес соттың қылмыстық істі алқабилердің қатысуымен қарау мүмкіндігі айыпталушының құқықтары мен бостандықтарының сотта қорғалуының Конституцияда баянды етілген процестік кепілдіктеріне жататынын түсіндірді. Осыған байланысты, айыпталушының (сотталушының) өз ісін соттың алқабилердің қатысуымен қарауы туралы өтінішхат мәлімдеуге құқығы ҚПК-де сол сәтте көзделгеніндей, айыпталушыға алдын ала тергеудің аяқталғаны туралы хабарланған және істің барлық материалдарын танысу үшін ұсынылған кезде ғана емес, сонымен қатар іс сотқа келіп түскен кезден бастап, басты сот талқылауы тағайындалғанға дейін, қылмыстық іс бойынша сотта іс жүргізу кезінде де заңмен берілуі мүмкін (2007 жылғы 18 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулы). Кейіннен осы құқықтық ұстаным іске асырылды.

 

Қылмыстардан жәбірленушілерге зиянды өтеу

 

Конституциялық Кеңестің қылмыстардан зардап шеккен азаматтарға мүліктік зиянды өтеуге мемлекеттің қаржылық қатысуы қажеттігі туралы ұсынымдарын (2005 жылғы 27 маусымдағы және 2006 жылғы 20 маусымдағы жолдаулар) іске асыру үшін жақында «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Заң қабылданды.

 

Мемлекет мұқтажы үшін мүлікті алып қою

Конституциялық Кеңестің 2007 жылғы 28 мамырдағы № 5 нормативтік қаулысында мынадай түсінік берілді: мынадай:

1) мүлікті мемлекет мұқтажы үшін пайдалану мақсатында ғана одан айыруға жол беріледі. Бұл ретте, Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары (Конституцияның 1-бабының 1-тармағы); мемлекеттік меншік пен жеке меншік танылады және бірге қорғалады, меншік міндет жүктейді, оны пайдалану сонымен қатар қоғам иелігіне де қызмет етуге тиіс (Конституцияның 6-бабының 1 және 2-тармақтары); Қазақстан Республикасының азаматтары заңды түрде алған қандай да болсын мүлкін жеке меншігінде ұстай алады, ал меншікке заңмен кепілдік беріледі (Конституцияның 26-бабының 1 және 2-тармақтары) деген түбегейлі конституциялық қағидаттарды ескерген жөн;

2) мемлекет мұқтажы үшін мүліктен айырудың ерекше жағдайларының тізбесі заңда белгіленеді;

3) мемлекет мұқтажы үшін мүліктен айыру оның құны тең бағамен өтеген кезде жүргізілуі мүмкін;

4) мемлекет мұқтажы үшін мүліктен айыру тек сот шешімімен жүргізіледі деген талаптар жинақталып, сақталған кезде мүлік, соның ішінде жер учаскесі және өзге де жылжымайтын мүлік құқық иеленушіден ерекше жағдайларда күштеп алып қойылуы мүмкін.

Осы аталған талаптардың ең болмаса біреуінің орындалмауы мүлікті күштеп алып қою туралы қабылданған шешімнің Республика Конституциясына сәйкес еместігін білдіреді.

 

Жылжымайтын мүлікті тіркеу

Конституциялық Кеңес аудандық соттың өтініші бойынша жылжымайтын мүлікті және онымен жасалатын мәмілелерді мемлекеттік тіркеуге құжаттарды қабылдаудан бас тартудың негізі ретінде заңда белгіленген алты айлық мерзімді өткізіп алуды көздейтін «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды және онымен жасалатын мәмілелерді мемлекеттік тіркеу туралы» Заңның ережелерін конституциялық емес деп таныды. Конституциялық Кеңес мемлекеттік тіркеуге құжаттарды беру мерзімін өткізіп алу азаматтар мен заңды тұлғалардың өздерінің мүліктік құқықтары мен міндеттерін іске асыруына кедергі келтірмеуге тиіс екендігін, өйткені осы негізде мемлекеттік тіркеуге құжаттарды қабылдаудан бас тарту салдарынан әркімнің құқық субъектісі ретінде танылуына, заңды түрде алған қандай да болсын мүлкі жеке меншігінде болуына құқықтары шектелетінін, сондай-ақ салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу жөніндегі міндеттерді атқаруына кедергі келтіретінін түсіндірді.

 

Азаматтардың елдің шегінен тыс тұрақты тұрғылықты жерге шығу мәселелері

Конституциялық Кеңестің «Қарағанды облысы Теміртау қалалық сотының ұсынысы бойынша, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 28 наурыздағы № 361 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының шегінен тыс тұрақты тұрғылықты жерге кетуге арналған құжаттарды ресімдеу қағидаларының 7-тармағы 3) тармақшасының конституциялылығын тексеру туралы» 2016 жылғы 14 желтоқсандағы № 1 нормативтік қаулысында Үкіметке осы Қағидаларды Конституциялық Кеңестің құқықтық ұстанымдарына сәйкес келтіру, сондай-ақ адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын неғұрлым толық қамтамасыз ету мақсатында, халықтың көші-қоны саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін заңнамалық актілерге түзетулер енгізуге бастама жасау туралы мәселесні қарау ұсынылды.

Үкіметтің 2017 жылғы 29 қыркүйектегі №610 қаулысымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің аталған қаулысына өзгерістер енгізілді.

Енді Қазақстан Республикасының шегінен тыс тұрақты тұрғылықты жерге шығу үшін азаматтар ішкі істер органдарына ұсынылатын құжаттармен бірге, егер кететін адамның заң бойынша асырауындағы отбасы мүшелері Республика аумағында тұрақты тұрса, алименттерді төлеу туралы келісімді ұсынады (бұрын қолданылатын Республикада тұратын, кететін адамдардан заң бойынша алимент алуға құқығы бар адамдардың шығуға қарсылықтарының жоқтығы туралы нотариат куәландырған өтінішінің орнына). Келісімге қол жеткізілмеген кезде кететін адамдарға алименттің мөлшерін тұрақты ақша сомасында белгілеу немесе алиментті біржолғы төлеу не белгілі бір мүлікті алимент есебіне беру немесе өзге тәсілмен алимент төлеу не кететін адамның кету үшін заңда көзделген кедергілердің болмауы фактісін анықтау туралы сот шешімі беріледі.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының шегінен тыс тұрақты тұрғылықты жерге шығу мәселесін заңнамалық реттеу үшін халықтың көші-қоны саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін «Халықтың көші-қоны туралы» және «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» заңдарға өзгерістер мен толықтырулар дайындалуда.

 

 

Конституция және елімізде іске асырылып жатқан негізгі жобалар

 

Мәңгілік Ел

Республика Президентінің «Мәңгілік Ел» жалпыұлттық патриоттық идеясы Қазақстандық бірегейлік пен бірлікті қалыптастыратын жалпы азаматтық құндылықтар жүйесі болып табылады. Ол Конституцияның кіріспесінде аталған идеяларға негізделген.

Қазақстан Республикасының Президенті Болашағы біртұтас ұлтты қалыптастыру жөніндегі мынадай басты бағыттарды айқындады: 1) негізгі өзек – азаматтық қағидатына негізделген қазақстандық бірегейлік пен «Мәңгiлiк Ел» жалпыұлттық патриоттық идеясы; 2) заң үстемдігінің жалпыұлттық құндылықтарын бекіту; 3) конфессияаралық келісімді нығайту;4) орта тап – қазақстандық бірегейлік пен бірлікті қалыптастыру негізі; 5) Қазақстанның барлық азаматтары үшін қандай да бір айырмашылықтар мен шектеулерсіз тиімді әлеуметтік лифтілер қалыптастыру; 6) тілдердің үштұғырлығын: қазақ, орыс және ағылшын тілдерін дамыту. Олардың негізінде мемлекеттің маңызды құжаты – Қазақстандық бірегейлік пен бірлікті нығайту және дамыту тұжырымдамасы әзірленді (Қазақстан Республикасы Президентінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 147 Жарлығы).

 

 

 

Рухани Жаңғыру

2017 жылы Мемлекет басшысы Рухани Жаңғыру – қоғамдық сананы жаңғырудан озып жүру қажеттігі туралы идеяны жариялады. Ол саяси және экономикалық жаңғыруды толықтырып қана қоймай, олардың өзегі болып табылады.

Конституциялық Кеңес өз жолдауында Елбасының осы іргелі идеясын іске асыру кезінде Негізгі Заңда бекітілген, ұлттық мүдделер мен конституциялық патриотизмнің жиынтығы болып табылатын конституциялық құндылықтар маңызды мәнге ие екенін атап өтті.

Қазақстандық патриотизм – Конституцияның түбегейлі қағидаттарының бірі (1-баптың 2-тармағы). Бәсекеге қабілетті, әлеуметтік бағдарланған экономиканы құруға бағытталған қоғамды әлеуметтік-экономикалық жаңғырту азаматтардың адамгершілік және рухани дамуынсыз жүзеге асырылмайды, себебі олардың саяси еркінен, құндылықтардан, мұраттарынан Қазақстанның дамуы қалай және қаншалықты табысты өтетіні байланысты болады.

Республиканың Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында: «Өз бойымызда және балаларымыздың бойында Жаңа Қазақстандық Патриотизмді тәрбиелеуіміз керек» - деп, патриоттық тәрбиені маңызды стратегиялық міндет ретінде атап өтті.

Мемлекет басшысы өзінің сөйлеген сөздерінде ХХІ ғасырдағы табысты қоғам – заңды сауатты білетін адамдар қоғамы екенін бірнеше рет атап өтті. Ал заңды сауатты білу негізі, ең алдымен, Конституцияны терең білу.

Уақыт көрсеткендей, қоғамның құқықтық мәдениетін арттырмай, әрбір азаматтың елдің Негізгі Заңын құрметтеуге тәрбиелемей, нормативтік ережелерді күнделікті өмірде пайдалануға тікелей және белсенді қатысуға дайындығын қалыптастырмай экономикалық, саяси, әлеуметтік міндеттерді табысты шешу мүмкін емес.

Осы жылдар ішінде Республикада конституциялық патриотизм мемлекеті нысаналы түрде қалыптасуда. Оның басты қағидаттары құқық үстемдігі мен құқықтық тәртіп, жалпыға бірдей заңға бағыну және қауіпсіздік, еркіндік пен жауапкершілік болып табылады. Қабылданған шаралар нәтижесінде мемлекеттік қызметшілердің де, сол сияқты азаматтардың да құқықтық санасында елеулі өзгерді.

Қоғамдық сана құқықтық сананы да қамтиды, ол өз кезегінде құқықтық мәдениеттің бөлігі болып табылады. Сондықтан қоғамдық сананы табысты жаңғырту барлық мемлекеттік субъектілердің, сол сияқты азаматтық қоғам институттары мен азаматтардың құқықтық санасы мен құқықтық мәдениетінің деңгейін арттыруға бағытталған шаралар мен нақты жобаларды әзірлеуді талап етеді. Бұл үшін үлкен дүниетанымдық және идеологиялық жұмыс қажет.

Жалпыға бірдей заңға мойынсұну конституциялық патриотизм қағидатының бөлігі ретінде Негізгі Заңның 34-бабында бекітілген, оған сәйкес әркім Қазақстан Республикасының Конституциясын және заңнамасын сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті. Әркім Республиканың мемлекеттік рәміздерін құрметтеуге міндетті.

Жаңа үлгідегі жаңғыртудың шарты ретінде өзінің мәдениетін, өзінің ұлттық кодын сақтау Конституцияның 37-бабының ережелерінен туындайды, оған сәйкес азаматтар тарихи және мәдени мұралардың сақталуына қамқорлық жасауға, тарих пен мәдениет ескерткіштерін қорғауға міндетті.

Рухани Жаңғыру болашақта ұлт табысының ең іргелі факторы ретінде білім беруді айқындайды. Бұл бағытты іске асыру азаматтарға тегін орта білім алуға және конкурстық негізде тегін жоғары білім алуға кепілдік беретін Конституцияның 30-бабында бекітілген білім алу құқығымен тікелей байланысты.

 

Жалпыға ортақ еңбек қоғамы

Мемлекеттің әлеуметтік сипаты Мемлекет басшысы жария еткен Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамы идеясымен үйлеседі, оның конституциялық негізін Негізгі Заңда жария етілген әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға, кәсіпкерлік бостандығына және өз мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін пайдалануға және т.б. құқықтары құрайды. Конституция адамдардың әл-ауқатының қайнар көзі жасампаздық еңбек болып табылатынына негізделеді. Мемлекет әрбір адамға қауіпсіздік пен гигиена талаптарына сай келетін еңбек жағдайына, еңбегі үшін қандай да бір кемсітусіз сыйақы алуға, сондай-ақ жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғалуға кепілдік беруге міндеттенеді. Осының бәрі теңгерімді әлеуметтік саясатты жүргізуге мүмкіндік береді. Өмірдің жоғары деңгейі мен сапасы – ел дамуының нақты мақсаты. Бұл ретте сапалы білім беруге, жоғары технологиялық медицинаға, салауатты өмір салтына, бұқаралық спортқа ерекше көңіл бөлінеді.

 

Қазақстан халқы Ассамблеясы және қоғамдағы татулық

Конституция Республиканың түбегейлі қағидаттары ретінде қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты айқындады (1-баптың 2-тармағы). Олар мемлекеттің, оның институттарының, қоғамдық бірлестіктердің және әрбір азаматтың қызметінде маңызды орын алады. Көпұлтты және көпконфессиялы ел бола отырып, Қазақстан төзімділік пен татулық идеясын табанды түрде ілгерілетуде. 100-ден астам этнос пен 17 діни конфессия өкілдері тұратын Қазақстанның тұрақтылығы басқалар үшін жақсы үлгі болып табылады.

Қазақстан конституциялық мәртебесі бар бірегей институт –Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылған және табысты жұмыс істейтін жалғыз ел болып табылады. Қазақстан халқы Ассамблеясы полиэтникалық қоғамның қазақстандық моделінің қалыптасуы мен бекітілуіне, Ұлттың дәйекті бірігуіне ықпал етеді және елдегі бейбітшілік пен татулықты нығайтуда үлкен рөл атқарады. Нұр-Сұлтанда Мемлекет басшысының бастамасымен Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съездері тұрақты түрде өтіп тұрады, олар әлемде айтарлықтай қолдау тапты және конфессияаралық пен дінаралық қатынастар мәселелері бойынша бірегей диалог алаңына айналды.

 

Конституциялық заңдылық және құқықтық мәдениет

 

Біздің Конституция үлкен әлеуетке ие. Ол елдің саяси, әлеуметтік, экономикалық дамуының тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналған, барлық құқықтық жүйенің берік әрі икемді іргетасы болып табылады. Ең бастысы – заңнама мен құқық қолданудың күнделікті практикасында, бүкіл қоғамымыздың өмірінде конституциялық ережелерді іске асыруды қамтамасыз ету.

Елімізде құқықтық мемлекет қағидаттарын бекіту процесінде Конституцияның, бірінші кезекте, мемлекеттік органдардың қызметінде тікелей қолданылуына қол жеткізу маңызды. Конституциялық Кеңес соттардың істерді қарау кезінде барлық қажетті жағдайларда Республика Конституциясын тікелей қолданысы бар акт ретінде қолдануы тиіс екенін бірнеше рет түсіндірген. Бұл Конституцияның салтанатты декларация емес, қоғам мен мемлекетке Конституция неғұрлым толық іске асырылса, соғұрлым оң ықпалын тигізетін, жұмыс істеп тұрған саяси-заңды құжат болуы үшін қажет. Мысалы, қажетті қорғаныс жағдайында және оның шегінен аспай әрекет еткен адамға қатысты қылмыстық қудалау тоқтатылған жағдайда, соттар процестік актілерде тек Қылмыстық және Қылмыстық-процестік кодекстерінің нормаларына ғана емес, сонымен қатар барлық нормативтік құқықтық актілер иерархиясында жоғары тұратын Негізгі Заңның тиісті нормасына да (13-баптың 1-тармағы) сілтеме жасай алады. Қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылуы, мемлекет мұқтажы үшін мүлікті алып қою және басқа мәселелерді реттейтін конституциялық нормалар да осындай тәртіппен қолданылуы мүмкін, бұл азаматтардың, әсіресе лауазымды адамдардың Конституцияға құрметпен қарауының қалыптасуына ықпал етер еді.

Конституция нормалары нақты өмірде өз-өзімен жүзеге асыра алмайды. Көптеген беделді заңгерлердің пікрінше, әрекет ететін Конституция – заң нормалары мен оларды іске асыру практикасының жиынтығы, бұл оның нормаларын білу және құрметтеу, конституциялық талаптар мен құндылықтарды басшылыққа алу қажеттілігін көздейді. Тек осы жағдайда ғана біз қоғамның шынайы конституциялық дүниетанымын, жаңа конституциялық мәдениетті қалыптастыру туралы айта аламыз.

Неге американдықтар өз елінің Негізгі заңын құрметтейді? Себебі оларда кемел жасты қоспағанда, туғаннан бастап, отбасында, балабақшада, мектепте конституциялық мәдениетті тәрбиелейді, ал Конституция Құрама Штаттардың табысты әрі серпінді дамуының негізі ретінде түсіндіріледі. Әрбір азаматтың құқықтық саладағы бастапқы ұғымдар және мінез-құлықтың стереотиптері туралы (мысалы, өзіне қарсы айғақтар бермеу, үнсіздік сақтау, адвокатқа құқығы және т.б. құқықтары туралы) түсінігі бар. Яғни, Конституция Америкада екінші Киелі кітап ретінде саналады.

Конституцияға деген осындай құрметті Қазақстанда да қалыптастыруға болады. Ұлы Абай айтқандай: «Мен егер закон қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп болмайды деген кісінің тілін кесер едім».

Әркім адам өз-өзінен бастауға, өз әрекеттерін конституциялық қағидаттарымен және нормалармен салыстыруға, жалпыға бірдей заңдар мүлтіксіз сақталатын құқықтық мемлекет жасайтынымызды күнделікті сезінуге тиіс. Тек сол кезде ғана біз Негізгі Заңда белгіленген жоғары мақсаттарға қол жеткізе аламыз.

Осыған байланысты Конституциялық Кеңес, негізгі қызметпен қатар, конституциялық құндылықтарды насихаттау және халықтың құқықтық мәдениетін тәрбиелеу мәселелеріне үлкен көңіл бөледі.

 

 

Пайдалануға арналған көздер:

 

  1. Қазақстан Республикасының Конституциясы

https://ksrk.gov.kz/article/konstituciya-respubliki-kazakhstan

 

  1. Конституциялық Кеңестің ресми сайты: www.ksrk.gov.kz

 

  1. Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі - http://adilet.zan.kz

 

  1. ҚР Конституциясына түсіндірме

https://ksrk.gov.kz/books/elektronnaya-biblioteka-kommentarii-k-konstitucii-monografii-i-td

 

  1. Бейнематериалдар:

 

https://ksrk.gov.kz/news/prezentaciya-studentov-o-konstitucii-rk-i-konstitucionnom-sovete-rk